सल्लाघारीको भिरैभिर (संस्मरण)

''केहि मिठो  वाल्यकाल ,केहि आफैमा विश्वास गर्न नसकिनै आफनै समय ।। केहि समय अगाडी साझा विसौनी दैनिकमा छापिएको यो संस्मरण ”

दिनेश गौतम

‘भिरालो बाटो, चिप्लो माटो, लड्दै पड्दै आएका हामी !

                 हाम्रो उमेरभन्दा ठ्याक्कै दोब्बर उमेरको ठूलो पानीको मुहान पल्तिरको रामेले भन्थ्यो । हामी सुन्थ्यौं, जब सुन्थ्यौं अनि हामीले सारा भन्ज्याङ्ग सुसेल्ने गरी चिच्याउनुपथ्र्यो,  ‘भइली, भइली’ । हामी स–साना भनिएका चिरविरेहरूलाई त्यहाँ नाँच्नका लागि लगिन्थ्यो ठूला भनिएकाहरूबाट चिच्याउनका लागि र हामी पनि मजैले चिच्याउँथ्यौं ।
                भैलोको टोली कतिसम्म उत्कृष्ट हुन्थ्यो भने एउटा निगांलाको लठ्ठी समातेर च्यातिएका पुरानो झोला सिदा उठाउनको लागि बोकाइन्थ्यो, मादलको नाममा फुटेका ड्रम समातेर । अनि राम्चेखालोको तिरैतिर सात जनाको जम्भो भैलो टोली बृहत भैलो कार्यक्रमको लागि यात्रा सुरुवात गथ्र्याैं । त्यो यात्रा हाम्रो लागि निकै महान रहन्थ्यो । 

                 दिउँसभरी गाउँ डुलेर साँझपख डाँडामा उत्रिँदा गाउँका डुलुवा कुकुरको भन्दा बेहाल हुन्थ्यो शरीर । झोला खाली हुन्थ्यो, झोलामा हाल्न भनेर पाएको दुई÷चार मुठ्ठी मोटा चामल भगवान्का नाममा पेटभित्र हालिन्थ्यो, भोकले सही नसक्नु भएपछि के गर्नु त ? हामीले जिम्मेवारी पूरा गथ्र्यौं नाचेर, गाएर, चिच्याएर, भारी बोकेर । र, त्यसको ज्याला स्वरूप साँझ पिपलडाँडाको चौरमा ज्याला प्रदान गरिन्थ्यो, एक रूपैयाँ । 

                   महिनामा एक चोटी मात्रै जम्माजम्मी पाँच रूपैयाँको मुख देख्न पाउने हाम्रो लागि त्यो विशेष अवसर हुन्थ्यो र एक रूपैयाँको ढकमा आफ्नो दिनभरको परिश्रम बोध गराएर मन खुसी बनाउँदै लाग्थ्यौं, तेर्सैतेर्सै । पर पुगेपछि एउटा पुरानो बाँसघारी आँउछ । के बाँसघारी भनुँम्, केटाकेटी तर्साउने ठाउँ भन्दा पनि हुन्छ । 

                      अँझ के केटाकेटी भन्नु म आफै त्यो महान बाँसघारीबाट उत्पीडित एक बबुरो थिएँ । कहिले काहीं त लाग्थ्यो जाउँ र फाँडिदिउँ त्यो बाँसको झ्याङ्ग, बनाउँसम्म बल खेल्ने ठाम  र खेलुँ बाका पुराना च्यातिएका मोजा गुटमुटाएर बनाएको गौरवशाली बल तर यो सबै मैले सोच्न बाहेक केही गर्न सक्दिनथें ।

                       न त्यो बाँसघारी मेरो थियो त त्यो मेरो बाँसघारी सखाप पार्ने मेरो क्षमता नै थियो । आधा किलोको ठूलो बञ्चरो उचाल्दा तीनपटक लामो सास फेर्नुपर्ने जो अवस्था थियो, बस मनको लड्डु घ्यूसँग खाने बस्ने ।
गाउँको वरवर डाँडामा तेर्साे बाटो छ । बाटो भन्दा उपल्लो पाखोमा अधिंकाश खरले छाइएका घरहरू छन् भने वल्लो पाखोमा सल्ला घारी । सल्लाघारीबाट सिधैं तल झरेपछि धाइराघारी आउँथ्यो । धाइराघारीको बीचमा मडेलाको घारी  थियो त्यतिबेला तर अहिले त धेरै समय भइसकेको छ । 

                            वर्षेनीको ढडेलो र दाउरा अभियानले त्यो छ वा छैन  थाहा भएन मात्रै त्यो मडेलाको गाँजको याद छ, मसित । खासमा मडेलालाई फलफूल मानिएको मात्र हो न कि त्यसमा कुनै ‘फलफूलीय’ विशेषता होस् । जरैजरा भएको रुखमा चढिन्थ्यो, झरिन्थ्यो, पर पुगिन्थ्यो, वर आइन्थ्यो तर त्यो टिपेर प्वाक्क मुखमा हाल्न कहिल्यै मन लागेन । 

                            कहिल्यै हालियो भने खाएको भन्दा धेरै बाहिर फाल्नुपथ्र्यो । हाम्रो लागि एउटा घातक फलफूल थियो त्यो खाउँ सुख छैन नखाउँ झन् सुख छैन । बी डेन्जरस टु अस, अ हार्मफूल थिंग्स !

‘जोगी, आज दिउँसभरी कहाँ गइस् ?’ 
                  सम्झाँझै आकाशमा जुनदेखि नै पाएको हुँदैनथ्यो, एउटा आवाज मेरो वरिपरि बोलिरहेको जस्तो लाग्थ्यो । आवाज जुन म कहिल्यै सुन्न चाहिन त्यतिबेला तर बिडम्वना त्यो दिनहुँ दोहोरिन्थ्यो । त्यो मैले गरेको सत्कर्मको पुरस्कार थियो । 

             एक हिसाबले भनौं न म यो आवाजसँग यति त्रसित थिएँ कि बालखका कति समय यही आवाज सुनेकै भरमा बुढीआमाले घर्तीबाकोमा सातो फुक्न लगेकि हुन् र म दुइ÷तीनदिन ओछ्यानमा बिरामीको रूपमा चकचक गरिरहेंको हुँ । बिरामी हुनुको पनि आफ्नैमा आनन्द थियो, कम्तिमा बिरामीको निहुँमा गुण खान पाइन्थ्यो । बिहान गुण खाइयो भने बेलुकैसम्म हात चपाइरहिन्थ्यो । 

                  बडा झपारो पाइन्थ्यो त्यतिबेला । रिस कतिसम्म उठ्थ्यो भनें बाले पिटेको निउँमा गोठको अथारोमा घर छाउन राखेको खर र भैंसीलाई हाल्न राखेको परालको डल्लोभित्र बिलाइन्थ्यो साँझका एक दुई घण्टा । बालाई डाल्नु निकै गौरवशाली लाग्थ्यो आफूलाई ।

              पिटेको रिसमा परालमा र खरमा सुतेको एकदुई घण्टा पनि उपियाँ र किराहरूको संक्रमण बढेपछि लुरुलुरु लाग्नुपथ्र्यो बुढी आमैको कोठातिर तर पनि न जीवन निराश थिएन । सायद त्यो समय वर्तमान थिएन ।

‘ऊ त्यो डाँडाबाट ढुङ्गा पल्टाउने को हो हँ ? ’

                            पिपलको रुखभन्दा तल्तिरको ठूलो ढुङ्गाबाट भैंसीवानको चौरतिर ढुङ्गा पल्टाउने र त्यसबाट आनन्द लिने सोख हुन्थ्यो हाम्रो । गाउँमा भर्खर–भर्खर ट्याक्टर, जीपहरू गुड्न थालेका थिए । गढीको डाँडाको माथिबाट तल बाटामा ढुङ्गा फालेर बाटो रोकिन्थ्यो जब ट्याक्टरबाट खलासी झरेर हाम्लाई लखेट्थ्यो, त्यस पनि सल्लाघारीको ओरालो भीरमा पिरलमा चिप्लदै नाकपानी पुगिन्थ्यो । 

                      नाकपानी पुगेपछि मात्र मास्तिर हेरिन्थ्यो अनि फेरि साँझसम्म घर पुग्ने दैनिकी नै थियो । त्यो गढीको ऐतिहासिक ढुङ्गाहरू हराउनमा केही न केही  रूपमा हाम्रो पनि हात छ । हामी डन थियौं, डाँका थियौं, हिरो थियौं, खतरानाक थियौं आफैमा, गाउँका अरुले त पत्याइदिए पो हामीलाई । यदि पत्याइदिएको भए त्यतिबेलै आमाको पुरानो च्यातिएको धोतीको एक सुर्काे टाउकोमा बाँधेर हात मुठी पारेर हिँडिन्थ्यो होला, आफूलाई बडो क्रान्तिकारी भन्दै जस्तो कहिले काहीं साँझ पिपलडाँडाको चौरमा हामी फुच्चाफुच्चीले देख्थ्यौं । 

                     धेरै वर्षपछि मात्र थाहा भयो ती त देश बनाउन हिँडेका क्रान्तिकारी रहेछन् । मात्रै त्यति हो तल बुढो मान्छे घाँस काट्न लागेको देख्दादेख्दै डाँडाबाट ढुँगा पल्टाएर भाग्ने यिनै हुन भनेर सबैले चिन्थे । अनि त्यो खवर राष्ट्रिय प्रसारण लाइनबाट घर पुग्थ्यो । 

                      तत्कालै साँझ पर्न नपाउँदै अझ म घर पुग्नासाथ समाचार वाचन सुरु हुन्थ्यो, कति भयानक समाचार वाचन भने त्यही समाचार सुनेरै बिरामी हुनुपरेको अवस्था हुन्थ्यो । समाचारको बीचबीचमा विज्ञापन पनि बजाइन्थ्यो । विज्ञापनको केन्द्रविन्दु भने प्रायः ढाड र गाला हुनेगर्थे । विज्ञापनका डाइरेक्टर बा थिए भने निर्माता आमा ।

                  धेरै समय विज्ञापन र समाचारको श्रृंखला बन्द हुन्थ्यो मात्रै त्यो दिनलाई । फेरि अर्काे दिन समाचार सुन्न जरुर पथ्र्यो । लाग्छ, त्यही विज्ञापनले कहिल्यै पछाडि फर्किन पारेन, आजसम्म पनि । धन्यवाद डाइरेक्टर बालाई ।
गुराँस फुल्ने याम आउँथ्यो । चौध इन्चको सादा टिभीका रंगीन दुनियाँका फिलिम हेर्ने याम आउँथ्यो । निखिल उप्रेति बनेर कान्लाबाट हाम फाल्ने याम आउँथ्यो । मडेला पाक्ने याम आउथ्यो । तिजु पाक्ने, काफल पाक्ने, चुत्रो पाक्ने, मेल पाक्ने याम पनि आउँथ्यो । गुह्य खोलाको चारवटा ढुङ्गाको वरिपरि पौडी खेल्ने याम आउँथ्यो । 

                  बाँदर हेर्ने निहँुमा पौडेलको काँक्रा चोरेर खाने याम आउँथ्यो । बनको छेउमै लगाएको अचार्जाको पिँडालु चोरेर मेलडाँडाको ठूलो ढुङ्गामा आगो बालेर पोलेर खाने याम आउँथ्यो । 

                  अनि त्यही आगो सल्केर वनको माथिल्लो पाखो डढेलोले सखाप हुदाँ पिपलडाँडाको बरको रुखमा बसेर गाउँलेले आगो निभाएको रमिता हेर्ने याम आउँथ्यो । गाउँलेहरू आएर सोध्थे,
‘यो आगो कस्ले लायो ? देखेथ्यौकी ?’
बरको रुखमाथि बसेर बडो सानदार गफाडी भइन्थ्यो र भनिन्थ्यो,

‘तल बजारतिरबाट गुराँस टिप्न आएकाले चुरोट सल्काएर फाल्देका हुन् । हाम्ले यस्तो नगर भन्दा मानेनन् । आगो सल्काएर भागे, ऊ तल त्यो नाकपानीसम्म त लेखेट्यों हामीले ।’ 

                    उनीहरू खितित हास्थे, साएद उनीहरूलाई हाम्रो भाग्ने र भगाउने क्षमताको बारेमा राम्रो ज्ञान थियो । फेरि यस्ता यामहरू कतिसम्म सस्ता भने यिनीहरू वर्षको लगभग समय आइनै रहनुपथ्र्यो । यिनीहरूलाई मैले घरमा समाचार सुनेको हेर्न रहर लाग्दो हो, मेरो मन नहुँदा–नहुँदै पनि यिनिहरू आइनैरहे । सम्झन्छु ती त्यतिधेरै यामहरूले एकैपल्ट बिर्सिए मलाई, अहिले त यिनीहरूलाई समाचार सुन्न मन लाग्दैन रहेछ । 

                     लौ न समाचार नसुनेको धेरै भयो, केही न केही समाचार सुन्ने बहाना बनाइदेउ ।
फूल फुल्थ्यो । झथ्र्यो र तर पनि फेरि फुल्थ्यो र फेरि झथ्र्याे । ती फूलहरूले गाँसे जस्तो गर्थे बालाप्रेमका सुगन्धित मालाहरू ।

                   कति फूलहरू माला बनेर चुँडिन्थे, कति फूल भने माला नबनेरै बोटबाटै झर्नुपथ्र्यो । त्यता फूल फुलिरहे । यतातिर त फुल्नै बिर्सिए । त्यतिबेला लाग्थ्यो, त्यो माथिको आफ्नै डाँडामा लालिगुँरासको झोप्पाहरूमा झाँगिएको त्यो बालप्रेम सहरिया प्रेमकल्पहरूको आगमनसँगै बिग्रह हुनेछ तर भएन । 

                     किन पनि भएन भने त्यो लालिगुँरास डाँडामा झाँगिन कहिल्यै छाडेन र यो निर्मम र कठिन सहरिया परिवेशमा कहिल्यै लालिगुराँस फूलेको देखिएन । सम्झिनु परेको छ ती फूलको इतिहासले जसले लेखाए दुई–चार वटा अक्षरहरू यतै कतै पनि । 

              त्यसैले यी अक्षरहरू गौरवका कुनै गाथा होइनन् मात्रै हुन केबल पछाडि फर्किंदाका तस्बिरहरू । त्यस्ता तस्बिर जुन तस्बिरहरू सजाएर राख्न फ्रेम कहिल्यै बनेन् वा भनौ बनाउन सकिएन  ।

हो, यो पनि पत्र नै हो

               

                         

                   

           



    दिनेश गौतम 




पहिलो कुरा , कति बज्यो घडी हेर्छु । दश बजेर २० मिनेट , १३ तारिख जुन , २०१६ को रात , जेठ ३० , २०७३ । अँ सम्झिए यो दिन म जन्मिएर १९ वर्ष पुग्नुभन्दा दुई दिन अगाडीमात्र हो ।
                 र यो पनि सम्झिँए कि म यो मेरो जन्मदिनको सेलिव्रेसन नगर्नका लागि लेख्दैछु । रिअल्ली भनुँ त , मलाई जन्मदिन सेलिव्रेट गर्न नै आँउदैन र जान्दिँन र मान्दिँन पनि । र यहि आधारमा मलाई तिमी अरुभन्दा फरक छौ भन्न पाइन्न । फरक हुने अरु प्रशस्त आधारहरु पनि छन , जे होस । बाहिर हेरेँ अव पानी पर्दैन ।

                              यो कुरा पानी पर्नु वा नपर्नुबाट शुरु हुन्छ र अन्त्य के मा ? खोई , अन्त्य केमा पुगेर हुन्छ , भगवान जानुन । मेरा दुई चार औलाका डामहरु फालिदिन्छु फेसबुकतिर , ट्विटरतिर र लेखिदिन्छु कि तिमी र म सँगै भएको बखत पानी परोस बेस्मारी । छाता एउटै होस ।
                     लेख्न त लेखिदिन्छु र लेख्दै गर्दा मेरो दिमागको अर्काे पाटो पनि , यदि अर्काे पाटो हुन्छ भने चलिदिन्छ र सोच्दछ , एउटा छाता पनि नहोस त , भिज्दै गए हुन्न र ? हो , अघि भर्खर झरि प¥यो । अहिले सुनसान छ । र त्यहिवेला मैले यी सव सोचेको हुँदो हुँ , अहिले आएर लेख्न खोजेछु । अल्लि स्लो पो भयो कि ?आइ एम टु लेट , सरी फर दिस ।   म जे पनि अल्ली ढिलो गर्ने गर्छु भन्ने तिमीलाई राम्ररी थाहा छ ।
             
                        मैले तिम्ले लेखेका कुरा फेरि पढेँ । यो सहित दुईपटक , पहिलोपटक बाटामा हिँडदै गर्दा पढ्याथेँ । विर्सिएकि छु क्यै कुरा , आफैप्रति पो शंका लाग्यो र फेरि त्यहि कागजतिर तन्किँए , घोत्लिँए र वर्वराएँ । हाँसे , मुस्कुराएँ र अनुहार खुम्चाँए । गजब लेखिचौ भन्न मन लाग्यो , मोवाइल निकाले , तिम्रो नाम थिचेँ , मोवाइल स्वीच अफ थियो र यी कापि समातेँ । लेख्न थालेँ । यो घटना भएको अहिले मात्रै पाँच मिनेट भएको छ । तिमीले यी अक्षरहरु कम्युटरबाट टाइप गरेको पायौ भने त्यो मेरो कमजोरी हो ।
                      म खासमा अक्षरलाई त्यति कृत्रिम बनाउन चाहन्न , अहँ कत्ति चाहन्नँ । तर मेरो बाध्यता हेरन , म अक्षर लेखनीमा कमजोर छु । जे मा पनि कमजोर छु भनिरहँदा तिमीलाई लागेको होला , कति कमजोर छु मात्रै भन्छ , साच्चैँ भन्दँैछु म धेरै कुरामा कमजोर छु । धेरे कमजोरीको बारेमा तिमी स्वयंम जान्दछ्यौ ।
 म अहिले खराव समयबाट गुज्रिरहेको छु । अझँ त्यो मात्रै नभनौँ यो समय पनि खराव चलिरहेको छ मेरो लागि । खरावीका विविध कारणहरु छन । अहिले त्यसतर्फ नजाँउ । मेरा केहि जोशिला शुरुवातहरु कमजोर भएका छन । त्यसो त मलाई बडो चुनौती देखिएको छ समयले शुरुवातमै । पछि यति त सामना गर्नु नै छ  भनि वर्तमानमा ट्रेलर  देखायो कि नियतीले ।  
                    जे होस बाहिर हाँसे जस्तो पो गरेको छु त , भित्र त के छ के छ ? र यो क्रम एस.एल.सि सकाएसँगै शुरु भएको हो । थाहा छैन यो अन्त्य हुन्छ वा हुन्न ? जे पो होस । र्म ज्ञ ’बाट कखरा पढन शुरु गर्दिन , शुर्रु क’ बाट गर्छु । अर्थात म जे बाट शुरु हुन चाहन्छु वा शुरु हुन पर्छ जस्तो लाग्छ , त्यो नै मेरो लागि अन्तिम सत्य हो र त्यो नै मेरो लागि कर्तव्य पनि ।

केहिसमय अगाडी मात्रै भेट्टाएको एउटा हरफ मैले शेयर गरेको थिँए :
'इश्क ने निकम्मा जो करदिया
बरना हम भि आदमी थे कामके ।'

              बडो मन परेको हो मलाई । यो भनाई खासमा एकजना भारतीय गीतकारको हो जुन मैले कुनै नेपाली पत्रिकामा एकजना साहित्यकारको आलेखमा पढेको हुँ । त्यो इश्क अर्थात प्रेम थियो मेरो पनि । बच्चै थिँए , १४ वर्ष । तर म त ढुंगा थिइन , म पत्थर थिइन । अनि के त, हरेक १४ वर्ष नपुगेका केटाकेटीको मन नै हुँदैन भन्ने छ ? अहँ छैन । १४ वर्ष नपुग्दै संसारका लगभग किशोरकिशोरीका आआफ्ना सुनौला क्षण हुन्छ र ती मध्ये केहि भुल्न आवश्यक हुन्छ वयस्क भएपछि ।
               त्यसमध्येको एउटा क्षण हो मेरो पनि । भुल्न त आवश्यक छ नै तर थोरै जटिल छ । भनिहालेँ नी , इश्क ने निकम्मा जो करिदिया , बरना हम भी आदमी थे कामके । भएको यहि हो र यसमा मेरो आफ्नो केहि पनि दोष छैन भन्ने मलाइ लाग्दछ । म उम्किन मिल्छ , सक्छु र सक्नुपर्दछ । त्यो सव प्रेम थियो र थियो प्रेमको पुरस्कार । यो सँगै मेरो भाग्य वा नियती त्यतिवेला ठिक थिएन , मेरो समय सहि रुपमा चलिरहेको थिएन , यति मात्र बुझेकै जाती ।
                   म तिम्रो नाममा लेख्दैछु तर खै त मलाई आफनो बारेमा मात्र कुराहरु फुरिरहेको छ । तिम्रो बारेमा पनि लेखुँला , पख एकछिन , अहिलेलाई सुन्देउ मेरै अक्रम बक्रम । एक महिने हस्पिटल बसाईँमा मैले मेरा वालाई जुन रुपमा देखेको छु त्यो क्षणले कमाएको प्रियता मेरो लागि अरुकेहि पनि हुनेछैन र मैले हुन पनि दिने छैन । कठोर छु म अलि अरुको लागि , अरुको नजरमा र म सोच्दछुँ म मेरो वाको लागि संसारको सवैभन्दा नरम हुन चाहन्छु ।  

                        उनको बेगर कहिल्यै नचलुँ , उनको वेगर केहि गर्नै नपरोस । मन चन्चले छ अल्ली मेरो , र एउटा अलि कुन भयले सताइरहेको छ भने मेरो विहेको कुरामा मेरो वासँग कठोर भैदिँए भने ? यहि त छ गारो । अहँ म यो हुन दिनेछैन ।
                         शारिरीक कमजोरी समाजको सवैभन्दाविशाल कमजोरी हो देख्नेहरुको लागि  । आफैँ आँखा नदेख्नेले अर्काे आँखा नदेख्नीलाई अन्धो भन्छन नी ,त्यस्तै हो ,म  गाँउतिर जाँदिन धेरैजसो । कारण पहिलो बडा बकम्फुसे छन छिमेकि , नरनातेदार । एकदम अनपढ , अबुझ र ग्वाँरहरु छन ।सेतो चश्मा लगाएर कालो बाहेक अरु नदेख्ने धुर्त छन मेरा छिमेकी । रिअल्ली , आइ हेट देम । त्यै भर पनि म गाँउ जाँन्न ।

' ज्ञवालीकी छोरीको पछि लाग्नाले खजाहा भो '
'केटाकेटीमै बढी चन्चले हुनाले शिव सरको छोराले जिन्दगी विगा¥यो ।'
'थै थै के गरि विहे गर्लास ?'
'हत्तेरिका , क्या खतम ग¥यौ तिमीले जिन्दगी । '

                   म सोच्दछु, म आफुलाई पनि आफ्नो यति चिन्ता गर्दिन जति यी छिमेकीहरु र मेरा आफनै नातेदार भनिनेहरु गर्छन । छोरीको पछि लाग्ने म , विचरीको वाउको नाम काट्छन । अव उसको पनि त नाम किन लिने , विहेवारि गरि वसेकि छ , राम्रो केटो पाकि छ ,मैसँग पनि भेट हुँदा मजैसँग वोल्छे । ममा कुनै गुनासो छैन उसँग , यी छिमेकीहरु बडा बुझकर भएर गुनासो पोख्दारैछन । पातकीहरु ।
                    म बाठो मान्छे छु रे ।यो भन्दा त मलाई गर्व लाग्छ तर तीनीहरुको त्यो तितो जिव्रोले जीन्दगी विगारिस भन्दा त तीनको मुखमै किरा परोस झँै लाग्छ । के विगारेँ यार मैले ।तीनका छोराछोरी , नातीनातीनाहरु अझँ सम्म एसएलसि पास भाछैनन , मेरै पालाका हुन ।मैले एसएलसि सकाएकै छ वर्ष हुन लाग्यो । धेरै कुरा के गर्नु मलाई मेरो छिमेकी र इष्टमित्र मन पर्दैन ।
                   अहिले पनि म जतिसक्दो राम्रो गर्ने यत्नमा छु । पढछु ,लेख्छु ,वोल्छु ,वाठो हुन खोज्छु । यी त मेरा विशेषता । यीनीनै नरहे मेरो अस्तित्व के ? त्यहि गाँउले ग्वाँरको नाती नातीना जस्तो हुनु ? छि त्यस्तो हुनुभन्दा त मरेकै जाती । आइ वान्ट टु वि डिफ्रेन्ट फ्रम देम ।
मेरा कुरा सकिएका छैनन । यी कुरापछि गरुँला । ठुलै मान्छे बनिगएँ भनेपनि आत्मकथा लेखुँला । त्यहिँ लेखुँला सव कुरा , अहिलेलाई यति नै ।

अव तिम्रो कुरा :

                            म माफि चाहन्छु, म तिमीलाइ प्रेम गर्दिन । म तिमीलाई मन पराँउछु । तिमी प्रति त्यति उपद«ो आर्कषण छैन ममा तर सधैँ तिम्रो राम्रो देख्न चाहन्छु । तिम्रो राम्रो हुन , वनाउन मेरो पनि केहि भुमिका रहोस भन्ने चाहन्छु । तिम्लाई पनि झर्काे लाग्दो हो घरी के भन्छ , घरी के भन्छ । घरि अनेकौ सँगको सम्बन्धको कुरा गर्छ , घरि झर्केर वोल्छ , घरि तर्केर वोल्छ । लाग्दो हो कि यो मान्छे खराव छ ।लागोस न । आइ ह्याभन्ट एनी वर्ड टु एक्सप्लान द रिलेशनसिप विथ यु ।
                      म अरुलाई अलि बढी गाली गर्छु , स्वभाव नी त मेरो । तर तिम्लाई अहँ म सक्दिन । म अरुको अलि बढी कुरा काटछु , तिम्रो , नाईँ , नाईँ , नाईँ । म तिम्रो कुरा कसरी काँटु ? म अरुको प्रेमका कुराहरु जान्न चाहन्छु ,उनीहरुको विभिन्न व्यक्तिसँगको सम्बन्धबारे थाहा पाउनुमा आनन्द महशुस गर्छु । तर तिम्रो , अहँ तिमीसँग सम्बन्धीत त्यस्ता व्यक्तिगत कुरामा मेरो कुनै रुचि छैन । तिमीप्रति मेरो एउटै रुची छ , एकदम गहिरो रुचि ।
                       म तिम्रो हर चिजमा प्रगती भएको देख्न चाहन्छु र त्यसको केहि न केहि हिस्सेदार म पनि हुँन सकुँ , यस्तै सोच्छुँ । म सोच्दछुँ , भविष्यमा तिमी जहाँ जाउली , जस्ती हौली , जे बनौली , तिम्रा कुनै करोड मुल्य वरावरको सफलताको पछाडी एक मोहरको हिस्सा मात्रै भएपनि मेरो भइदिए त्यो मेरो लागि ठुलो शौभाग्य हुन्थ्यो । र सफलता एउटा सागर बन्यो रह्यो भनेपनि त्यसमा पानीको एउटा थोपा म बन्न पाँउ ।
अँ , जहाँसम्म प्रेमको कुरा छ , म अरु कसैलाई प्रेम गर्छु ।
                                         गर्थेँ भनुँ अल्ली बढी पैले पैले , धेरै कम भइसक्यो अहिले । यो त उस्लाई थाहा छ तर उसबाट व्यक्त रुपमा स्वीकृती मैले पाएको छैन । कहिले पाँउछु , त्यो पनि थाहा छैन । उसलाई फेसबुकतिर भेटेँ , पछि मोवाइलमा सम्पर्क स्थापित भयो । एकपटक मात्र भेटेको छु । तर सिप्लीसिटी छैन उमा । आइ डन्ट लाइक थिस टाइप अफ पिपुल । उ राम्री छे ।      

 
                                  यसविचमा वदलएिकी छे र मपनि । म कसरी वदलियएको छु भन्ने लाग्छ भने मैले अवका पाँच वर्ष केहि फरक ढंगबाट विताउनु पर्ने भएको छ । बडो मुस्किल साथ , अति संघर्षका साथ ,  मान्छेको मन न हो , कहा सधैँ एउटै हुन्छ र ? न तिम्रो न मेरो न अरु कसैको । उस्लाई म मेरा वा , आमा ,बहिनी र हजुरआमापछि मात्र प्रेम गर्छु । यी चारमध्ये कोहि पनि कमजोर देखिने गरि  मलाइ प्रेम गर्नुछैन र यो कुरा उस्ले बुझेकि छ साएद ।  
                                 उ प्रतिको प्रेममा शारिरीक आर्कषण पनि छ । मानसिक तादम्यता छ । मनोवैज्ञानिक प्रभाव छ । म उ सँग रहन चाहन्छु ।तर तिमीलाई बुझन चाहन्छु । फेरि यहि तुलना ग¥यो नभन्नु , उ तिमीभन्दा कुनैपनि किसिमबाट उत्कृष्ट छैन ।

भै गो अरुको कुरा , म फेरि तिमीमै फर्किन चाहन्छु ।

तिम्रो साहित्यप्रति विघ्न रुचि छ । म त्यसलाइ बाहिर ल्याउन चाहन्छु जति म सक्छु । तिमी समाज , व्यक्ती वा घटना जेलाई पनि फरक ढंगबाट वुभ्mन कोशिस गर्छयौ , त्यो बुझाई म पनि बुझन चाहन्छु । म ती कुराहरु लेख्न चाहन्छु ।लेखनको म कुनै प्रशंसनिय पात्र त होइन तर म आफु यतिसम्म लेख्न सक्नुमा गर्व गर्छु । मेरो लेखनको एउटा थप पाइला तिमी पनि वन्न सकौ ,म यहि चाहन्छु।
                        य सुनन , तिमी साच्चीकै राम्री छौँ । तिमी साच्चीकै इमानदार छौ । तिमीलाई राम्रा मान्नेहरु पनि धेरै छन । तिमी अध्ययनमा पनि तेज छौ । जीन्दगीमा प्रगती त गर्नु नै छ  भनि हिँडेकि छौ । मलाई थाहा छ तिमी त कहिँ न कहिँ त पक्कै पुग्छ्यौ । र त्यो पुगेको दिन सवैभन्दा धेरै खुशी हुने केहि सिमित व्यक्तिहरु मध्ये म पनि एक हुनेछु । टाढा भैएला , सम्पर्कमै नरहैला , सम्झीराख्नु ।तिमी विहे गर्दिन कहिलेनी भन्छयौ ।
                         त्यसो नभन , मन परेको र तिमीलाइृ बुझन सक्ने केटो पाएको खण्डमा विहे गर । अलि ढिलो गर बरु । पारिवारीक संसारमा पनि हराउ । त्यसमा पनि इन्जोए गर । म पनि त त्यसै गरुँला ।  
 अझँै लेख्दै गएँ भने धेरै लेखुँला भन्नी डर छ ।
                        वाँकि कुरा त लेख्दै गरम्ला नी पटक पटक । अहिले पनि अक्षर राम्रा भएनन , कम्युटरमा टाइप गरेर पठाम्ला भन्नी छ । व्लग तिर पनि हालुँला ।


  तिम्रो साथी
वार्ड न १०

गणेश भाइ–तिम्रो नाममा

गणेश भाइ,

यस्तो हुन सक्दैन– तिम्रो कुनै मूल्य नहोस्, मेरो कुनै मूल्य नहोस् ? यस्तो हुन सक्दैन–तिमी तिम्रो आफ्नै अस्तित्वमा गर्व गर्न सकौं, म आफ्नै अस्तित्वमा  गर्न सकौं ? यस्तो हुन सक्दैन–तिमी आफ्नो अर्थात् तिम्रो स्वार्थमा मात्र प्रयोग भएको देख्न सकियोस्, म मात्र मेरो स्वार्थमा प्रयोग भएको देख्न पाइयोस् ?

                                    गणेश भाइ, यदि जन्मलाई आधार मान्ने हो भने तिमी म भन्दा १० महिना आठ दिन कान्छो छौ । त्यस बाहेक म सोच्दछु गणेश तिमी र म उही हौ, उस्तै हौ । र मैले अहिले यो लेखिरहँदा तिमीलाई कुन कुरामा स्वतन्त्र छोडेको छु भने तिमी मैले सोचिरहेको विषय वा प्रसङ्ग वा आवरणभन्दा विल्कुल फरक ढङ्गबाट आफूलाई सोच्न सक्नेछौ । म तिम्रो र मेरो बारेमा मात्र होइन गणेश भाइ, ती सवैको बारेमा लेख्न चाहन्छु जो ‘प्रयोग’ गरिएका छन्, गरेका छन् । र अझँ म थप लेख्न चाहन्छु ,जो स्वार्थमा प्रयोग हुन्छ उसको नाममा र जो स्वार्थका लागि प्रयोग हुन्छ उसको नाममा । म सोच्दछु गणेश भाइ, मेरो कुनै पनि स्वार्थ नहोस्, तिम्रो नाममा । तिम्रो कुनै पनि स्वार्थ नहोस् मेरो नाममा । कसैको कसैसँग पनि स्वार्थ नहोस्, कसैको नाममा । 

                         एकदम खाली, अहिले तिमीले आकाशतिर फर्केर हेर्दा देखिने आकाश जस्तो । प्रयोगका पनि सिद्धान्त होलान्, प्रयोगका पनि प्रक्रिया र अपवाद होलान । आखिर सिद्धान्त भन्नु पनि त मान्यता र अपवादको संयोजन हो जुन तिमीले इकोनोमिक्समा पढिसक्यौ ।

                               ‘इभ्री प्रिन्सिपल इज कम्विनेसन अफ एजम्सन एण्ड क्रिटिसिज्म’ । जानेर, नजानेर, बुझेर, नबुझेर, एक्कासी, विस्तारै, कोही–कोहीबाट, सबैबाट, आफ्नाबाट, पराइबाट, मित्रबाट, शत्रुबाट, जसबाट पनि हामी प्रयोग भइरहेका छौं जस्तो लाग्न थालेको छ मलाई । साँच्ची भनुँ भाइ, आजकल मलाई कसैले व्यक्तिगत रूपमा प्रशंसा ग¥यो कि त्यहाँ पनि म प्रयोग देख्छु । तर यसको पनि एउटा मात्रै अपवाद छ मसँग, तिमी । 

                             तिमिसँगको सम्बन्धमा मसँग कुनै प्रयोग छैन । तिमीसँगको निकटतामा मेरो कुनै स्वार्थ छैन । मलाई तिम्रो प्रशंसा गरेर केही गुमाउनु छैन, मलाई तिम्रो आलोचना गरेर केही पाउनु छैन ।

सम्झिन्छु, मेरा पनि छन् साथी त्यस्ता जोसँग छ प्रयोगको शिल्प, साएद त्यसैको कोर्ष लिएका छन् । आफन्त छन् जो मेरो प्रगतिमा ‘मेरो आफन्त’ भन्न खोज्दछन् । 

                                     परिवार छन् जसले मेरो राम्रो कुरा मात्र समाजमा सुन्न चाहन्छन्, सुनाउन चाहन्छन् । पढाएका र पढाइरहेका गुरुहरू छन् जसले मेरो नतिजा राम्रो हुँदा मात्र ‘मैले पढाएको विद्यार्थी’ भनेर गर्व गर्दै हिँड्छन् । छिमेकी छन् जो उनीहरू स्वयम्को दुर्गतीभन्दा मेरो प्रगतीमा वर्ता दुखी हुन्छन् । हेर त, यी सब स्वार्थी हुन् र यी सब प्रयोग हुन म माथि । एउटा मान्छे कसरी प्रयोग भइरहेछ , प्रयोग । 

………….

अघिल्लो हप्ता मैले तिम्लाई एउटा अडियो सुन्न दिएको थिएँ ,‘एब्स्ट्रयाक्ट चिन्तन प्याज’को  अडियो दिँदै शंकर लामिछानेले मणिराज दाहालको नाममा लेखेको ‘एक पत्र सम्पादकलाइर्’ सुन्नु भनें । तिम्ले सुन्यौ र छोटो प्रतिक्रिया पनि जनायौ मसँग । तर तिम्ले त्यसबेला यो सोचेको थिएनौ कि मैले तिम्रो नाममा पनि लेख्नेछु । मैले पनि कहाँ सोच्या थिएँ र ? सोच्न आवश्यक पनि थिएन साएद । 

                                  र मेरा जुन मित्रवत सम्बन्ध कायम छ वा भएको छ , त्यसले यो लेख्नुपर्छ वा लेख्नुपर्दैन भनेर केही भन्दैन । सम्बन्धमा अक्षरहरू नघुसाएकै राम्रो हुन्छ रे । सरी फर द्याट, मैले त्यो मिस्टेक गरें र अहिले गरिरहेको छु । तिम्लाई र यो पढ्नेलाई पनि लाग्ला, यो शंकरको ‘एक पत्र सम्पादक’लाई बाट प्रभावित छ । एक्ज्याक्ट, कुरा त्यही हो । म उनीबाट, उनको लेखनीबाट, उनको साहित्यबाट प्रभावित छु । उनले अक्सर उल्लेख गर्ने शब्दहरू जुन मलाई मन परेका छन्, ती शब्द यहाँ मैले लेख्दा कतै आउन सक्छन् किनकी म उनीबाट प्रभावित छु ।

गणेश भाइ, तिमीलाई लाग्ला यो वाहियात लेखिरहेछ । लाग्यो भने पनि तिमी सहि हुनेछौ । लेख्नेहरूको हरेक लेखनी बाहियात छन् । पढ्नेहरूको हरेक पढाइहरू वाहियात छन् । किताब छाप्नेहरूका, पत्रिका छाप्नेहरूका हरेक अक्षरहरू वाहियात छन् । अक्षर, कुरा निक्लिहाल्यो, मसी र कागजको प्रतिक्रिया बाहेक ‘नो थिङ मोर द्यान इट’ । अक्षर तीनै हुन जो वाहियात छन् । ए, यता भन्दै थिएँ, मलाई थाहा छ, तिमी  वाहियात भनिएका र भन्ने गरिएका हरेक व्यक्ति, वस्तु, विषय र घटनामा ध्यान दिन अब्बल छौं र मलाई विश्वास पनि छ ,यो ‘वाहियात’मा पनि तिम्रो ध्यान जानेछ । 

 

                     म बढी नै पढ्छु, उपन्यास, कथा, कविता, गजल, नियात्रा निबन्ध, जीवनी, संस्मरण र अरु–अरु । आजसम्म धेरै पढेको पनि हुँम्ला, तर मान्छेबारे सोच्न तिम्ले सिकाएका हौ । अब यसपछि मलाई मान्छेबारे सोच्न आदत पर्न थालेको छ । म मान्छेबारे नै सोच्न चाहन्छु, म यहाँ त्यही मान्छेको प्रयोग सोचिरहेछु । हुनसक्छ, मान्छेहरू यसलाई वाहियात भनुन् ।

          

                                हुनसक्छ, मान्छेहरू यसलाई अनावश्यक भनुन् । हुनसक्छ, सम्पादकले पनि एउटै विषयमा निरन्तर लेखिरहेकोमा झर्काे मानुन । हुनसक्छ, पढनेहरूले अब चाहीं यो नलेखोस् भनुन् । हुनसक्छ, कम्प्युटर अपरेटर एउटै विषयमा अक्षर टाइप गर्न दिक्क मानोस् । हुनसक्छ, मेरो (अ) विवेकी मस्तिष्कले पनि अब यस्तो धेरै लेख्न हुँदैन भनोस् वा हुनसक्छ, तिमीबाट पनि अब यस्ता नलेख वा रचना कम लेख भन्ने सुनियोस् । म रोकिने छैन गणेश भाइ । म लेख्नेछु, म लेख्छु र म जसरी पनि लेख्छु । अब म लेखनमा आदत बनाउन चाहन्छु र फेरि त्यही मान्छेको आदतको बारेमा लेख्न चाहन्छु । म शंकर लामिछानेले भने जस्तै ‘म केही पनि होइन’ भन्न सक्छु तर म फेरी त्यही ‘म केही पनि होइन’ किन भनें भनेर कारण खोज्दै लेख्न सक्छु । 

                              देश किन बनेन ? सडक कहाँ–कहाँ पुग्यो ? बेरोजगारी समस्या कहिले कम होला ? समृद्ध प्रदेश कसरी बनाउने ? किन यस्तो भो देश ? नगरपालिकाले के के गरेन ? मैले यस्तै लेखिरहेछु र लेख्छु पनि । यो पनि लेखनीको एउटा पाटो होला । तर म तिमीबाट लेख्नसिकेको ‘मान्छे’ को बारेमा लेख्न चाहन्छु । र म लेख्न चाहन्छु सपनामाथि, मस्तिष्कमाथि, सोचाइ माथि, विवेचनामाथि, ईश्वरमाथि, वादमाथि, समाज माथि र यसमा तिमीबाट ‘कि प्वाइन्ट’ कपी गर्न चाहन्छु । 

 

जहाँसम्म मैले के विश्वास गरेको छु भने तिम्ले सोचेको केही कुरामा म मजाले लेख्न सक्छु । मैले लेखेका केही कुरामा तिमी मजाले सोच्न सक्छौ । ‘च्यात्न नसकिएको चिठी’ भन्ने लघु उपन्यासबाट प्रभावित भए लगत्तै शंकर लामिछानेको ‘एक पत्र सम्पादकलाई’ मा  के पुगेथे, म त्यतै हराएछु गणेश भाइ । त्यो पत्र यति मन प¥यो कि आजसम्म मलाई यति त आफ्नै प्रगतिहरू मन परेन, यो देश मन परेन, यो हिमाल मन परेन, यो अक्षर मन परेन । 

केही मन परेन र मलाई लाग्छ गणेश भाइ, लेख्न खोज्नेहरूको लागि यो भन्दा महान कुनै प्रेरणा हुनै सक्दैन । अहिले सोच्छु, शंकर किन छिट्टै मरे ? शंकर माथि किन लेख चोरीको आरोप लगाइयो ? किन उनले कहिल्यै नलेख्ने घोषणा गरे ? यो अन्याय हो भाइ, इतिहासले इतिहास माथि नै गरेको अन्याय जहाँ लेख्नलाई जग बसाल्न सक्ने व्यक्तिलाई हाम्ले लेखनीबाट उनी मर्न भन्दा अगाडि नै गुमाइसकेका थियौं । ‘ह्वाट्स अ व्याड हिस्टोरी । लेट्स फर्गेट इट ।’

गणेश भाइ, तिमीलाई यसरी सम्बोधन गरेर मेरा कुराहरू म तिमीसँगैको भेटमै राख्न सक्थेँ । राखिन । राख्न चाहिन । मलाई शनिवारको लागि लेख्नुथियो र चाहन्थे कि म मेरा प्रिय लेखकको सन्दर्भ लिएर मेरो प्रिय मित्रलाई लेख्न सकुँ र त्यो यदि कसैले जाँगर गरे भने उनीहरूले पनि पढ्न सकुन जो तिमीलाई एक्लै वा मलाई एक्लै वा तिमीलाई र मलाई संयुक्त रूपमा जान्दछन् । चिन्दै नचिनेकाले पनि पढुन न, झन् राम्रो भो । तिमीलाई वा सम्पादकलाई वा अपरेटरलाई वा पाठकलाई  वा जो कोहीलाई लाग्न चाहन्छ, यो लेख्न आवश्यक थिएन । तर हेरन गणेश, आजकल मलाई अलि फरक हुन मनपर्छ । जुन कुरा आवश्यकक छैन भनेर तिमी, हामी, म सोच्छौं, त्यही कुरा लेख्न मन लाग्छ, त्यहीं घोत्लिन मनलाग्छ । के यसलाई म ‘म्याडनेस’ भनुँ ? वा के भनुँ ? म अलि बढी नै अराजक पो भइरहेछु कि ? जे होस्, तिमी पनि लेख । लेखेर कागजमा नराख । पत्रिकामा छाप । कम्प्युटरमा टाइप गर । फेसबुकमा पोष्ट गर । ब्लगमा अपडेट गर । किन भनौंला ? म तिम्रो लेखनीबाट केही सिक्न खोजिरहेछु भने मेरो सिक्न पाउने अधिकार माथि तिम्रो हस्तक्षेप मलाई स्वीकार्य छैन ।

                        म अलि कुरा मोड्छु, गणेश भाइ । जहाँसम्म सम्बन्धको कुरा छ, तिमीले बुझेका छौं, मेरा असन्तुष्टीहरू तिमीलाई थाहा छ ।  क्षमता तिमी बुझ्छौ, योगदान तिमी बुझ्छौ । सहयोग तिमी बुझ्छौ, याचना, अपेक्षा, साथ, सहयोग, प्रेम, ममता, स्नेह, चर्चा सबै बुझ्छौ । तर तिम्रो बुझाइ र अरुको बुझाइ फरक पर्छ, गणेश भाइ । 

तिमी एकदम ‘रियालीस्टीक’ हुन खोज्छौ, यहाँ ‘अप्टिमिस्टीक’ र ‘पेसीमिस्टिक’ विचारहरूको हावी छ । त्यस्तै मान्छेहरू बढी छन् । म घमण्ड गर्छु, मैले धेरैका लागि धेरै गरेको छु । 

             बिडम्वना भाइ, मलाई जसले सहयोग गरेको थियो, उसको मैले अपमान गरेको छु, उसलाई मैले कुनै सहयोग गर्नै सकेको छैन । यता, मैले जसलाई, जुन निकायलाई, जुन समूहलाई आफ्नो परिवारभन्दा बढी प्राथमिकता दिएँ, त्यहाँबाट केही पाइन, सिर्फ प्रयोग बाहेक । 

           पनि होला केही, र त्यस्ता स्वार्थी व्यक्ति वा समूहबाट पाउन पनि केही नपरोस् । म दिक्क छु । म विचलित छु र म यो विचलनबाट भागेर जान चाहन्छु र आउन चाहन्छु तिम्रो सानिध्यमा ।

गणेश भाइ, स्वार्थको कुरा नगरम् । हामी त गोटी रहेछौं । तिमीलाई–मलाई प्रयोग गरियो, गरिन्छ र सायद गरिन पनि खोजिनेछ । केही हदसम्म त यो पनि जायज हो, कमसेकम हामी प्रयोग हुनलाई त योग्य रहेछौं । यहाँ धेरै छन् हामीजस्ता आवरणका जो प्रयोगविहीन छन् वा प्रयोग अयोग्य छन् । 

                              टोटल्ली डिसक्बालिफाइड ।’ मैले प्रयोगको प्रतिफल खोजेको छैन । यदि हुन्थ्यो भने त तिम्रो विचारले उठाएका सन्दर्भमा मैले पत्रिकामा लेख लेखें । तिम्ले के पायौ ? अहँ पाएनौं । केही पाउन्नौं पनि । सोच्छु, एउटाको लागि धेरैको नराम्रो भइएछ । तिम्रो नाममा यो लेखेर तिम्लाई सम्बोधन गरेर गणेश भाइ, म तिमीजस्तै विवेकहील बन्न सिक्दैछु । म प्रयोग हुन चाहन्न । म एउटाको लागि अरुको सबैको माझ खराब कसरी देखिउ ? भनुँ, म बन्न चाहन्छु तिमी जस्तै । मात्र तिमी जस्तै । 

                        गणेश भाइ, यहाँ सबको अर्थ छ । मेरो तिम्रो अरुको सबैको अर्थ छ । मेरो अर्थ खोज्नेहरूको लागि मेरो अर्थ छ । तिम्रो अर्थ खोज्नेहरूको लागि तिम्रो अर्थ छ । अब अर्थ नखोज्नेहरूतिर जाउँ, न तिम्रो अर्थ छ, न मेरो अर्थ छ । कम्पेल्टली मिनिङलेस । एउटै मान्छे कसरी अर्थवान भइदिन्छ र कसरी अर्थहीन ? यी सब अरुले बनाउँदारहेछन् गणेश भाइ । तिम्लाई, मलाई पक्कै पनि आफ्नो अर्थ छ । 

                    जहाँ अर्थ छ, त्यहाँ स्वार्थ छ । जहाँ स्वार्थ छ, तिम्रो अर्थ त्यहीं छ, मेरो अर्थ त्यहीं छ । स्वार्थले त हाम्रो अर्थ बोेकेको छ । तिमीबाट केही गराउन छ, स्वार्थ छ, त्यहीं तिम्रो अर्थ छ । मबाट केही गराउन छ, स्वार्थ छ, त्यहाँ मेरो अर्थ छ । ठ्याक्कै, यति धेरैको बारेमा, धेरै भूमिका बाँधेर लेखेपछि मैले भन्न खोजेको अर्थ पनि त्यही हो भाइ, स्वार्थ छ र पो अर्थ छ । उदाहरण तिम्लाई थाहा छ, मलाई थाहा छ । 

                     जब सकिन्छ स्वार्थ वा रहन्न स्वार्थ पूरा हुने सम्भावना, त्यही दिन तिम्रो, मेरो, हामी सबैको अर्थ सकिन्छ र सकिएको पनि छ दृष्टान्त । यसको पनि उदाहरण देखेका छौं तिमीले । तिमीले बुझेका छौं जुनकुरा, मैले बुझेको पनि त्यही हो । हामी आफू संलग्न पक्षलाई आफ्नै सोच्छौं, नैतिकता सोच्छौं, रेसपोन्सिबल सोच्छौं । दुःख लाग्छ गणेश भाइ, बर्खाको भेलमा आफ्नै किनारमा रहेर नदीको शोभा बढाएको सेतो र चम्किलो ढुङ्गा नै नदीले पहिले बगाउँदोरहेछ । नदीले सोच्दो हो, वर्षा छ, पहाडबाट अरु ढुङ्गा आइहाल्छ नि ।

र अन्तिममा एउटा भूलको प्रसंग, त्यो त तिम्रो र मेरो नजरमा मात्र भूल थियो, भूल गर्नेहरूको अगाडि त्योभन्दा सत्य केही थिएन, सायद । साथमा मैले सोचेका भन्दा विल्कुल फरक वा विपरित धारबाट पनि तिम्ले सोच्न सक्ने छौं । जे छ, तिम्रै हातमा ।

तिम्रो मित्र दिनेश

सिमलचौक, वडा नं. १० । 

रातको ११ः२३ बजे । 

जिन्दगी भइदिए त सोचे जस्तै…

…र यी कुराहरू पनि यथावत नै छन आँखै सामुन्ने ।
आँखामा राखिएका प्रत्येक व्यक्ति विषय वा घटनाको फेहरीस्त उतार्न परे खोल्दिउँला, आँखा जहाँ सङ्ग्रह छ केही सपनाहरूको, जहाँ भण्डार नै छ अनगिन्ती आवश्यकताहरूको र जहाँ अभाव छ दौलतको, माया, ममता, साथ र सहयोगको । यी यिनै आँखा हुन् । खोल्दिउँला एकपटक ।
मनमै राखेर, मनमै गुम्साएर, मनबाट फुत्किन नदिइकन के राख्नु थियो र ? राख्नु पनि त जायज थिएन । सड्थ्यो होला नि । त्यही भएर पनि मनमा रहेनन् त्यस्ता कुरा र आज सोंच्दछु कि ती मनमै रहन आवश्यक थिए । धत्तेरी ! अल्ली ठूलै गल्ती गरिएछ कि के हो ? जे होस्, भइ त जाला गुजारा ।
ओशोको चिन्तनदेखि बडो चिन्तनवादी बनेको दिमाग यतै नेपालका विकाशानन्दका केही कुराहरू सुन्दा भर्चुअल हुन्छन् । इन्टरनेटको एउटा छेउमा प्रेमिकाको तस्बिरसँग विचार साट्दा उता ओबामाको भाषण सुनेर संसार भनेकै अमेरिका हो कि भन्ने पनि लाग्ने । फेरि उही विश्वको बारेमा सोचिरहँदा उत्तर कोरियाको किम जोङउङको बारेमा सुनेपछि मन मोडिन्छ, सोच बदलिन्छ । हैन रै’छ, अमेरिकालाई पनि हाँक दिन सक्ने देश रै’छ भन्ने लाग्छ । र यो मन हो नि, त्यहीबेला आइदिन्छ विचार, यो भन्दा राम्रा अरु प्रेमिका पनि त पाइएलान् । सम्झियो अमेरिकाको लागि उत्तर कोरिया के त ? अनि युरोपका चर्चमा गरिने विश्वशान्तिको प्रार्थनासभाका तस्बिरहरू सार्वजनिक नहुँदै सिरीयाली शरणार्थीहरूको दुःखद् र अत्यन्त कारुणिक तस्बिरहरू आइदिन्छन् इन्टरनेटमा, हेर्छन् आँखाले, दुख्छ मन र सोच्छ दिमागले । बुद्ध कति सही थिए, भन्थे ‘संसारमा दुःख छ । दुःखको कारण छ ।’ हो रै छ । त्यही त देखियो नि । उनले पहिल्यै थाहा पाए, महसुस पनि गरे हुँदा हुन्, हेर्नुस् पच्चीस सय वर्ष अगाडि । त्यो बेला पनि त हुँदो हो नि केही न केही अहिले जस्तै दुःख । अहिले त के छ र ? एक सय एक प्रतिशत दुख, मात्रै दुःख नि ।
चेतल ‘नि’ जोडेर लेख्ने बानी परेको छ । वास्तवमा यो ‘नि’ लाई मान्छेहरू पूर्वीय भाषा भन्छन् । अलि चेपारो पारेर, गाउँघरकै भाषामा ‘काउला पारेर’ बोल्दा प्रयोग हुन्छ रे यो ‘नि’ । मलाई पनि त्यसको प्रभाव नपरेको होला म भन्न सक्दिन । जे होस् न । म भन्दै थिएँ, दिमाग र मनको विषय कति जटिल छ भनेर ? विद्यार्थीहरूको दिमागले हरहमेशा त्यही सोचिरहेको हुन्छ, पढ्नुपर्छ । के गर्नु बीचमै आइदिन्छ मन बाधक बनेर । मनले भन्छ, ‘पढेर के हुन्छ ?’ र मनले नै पढेर के हुन्छ को जवाफ नदिएरै पढाइ बाहेकका अन्य काममा मान्छेलाई बहलाइदिन्छ । पहिले पहिले मदिरा तिर जान्थ्यो होला मान्छेको ध्यान, अहिले त्यसको लागि इन्टरनेट छँदैछ नि ।
मनको कुनै आकार छैन, प्रकार छैन । पण्डितहरू मनको प्रकार चाहिँ छ भन्छन् होला कठोर मन र कोमलो मन । खोइ त ? कठोर मन भएका भनिएकाहरू पनि अवस्था अनुसार कोमलो भइदिन्छन् । कोमलो मन भएकाहरू वा कोमलो मन भएको भनिनेहरू त झनै, उफ कठोर मन भएकाहरू भन्दा पनि कठोर भइदिन्छन् । त्यसले मनको प्रकारमा विवाद छ । हामी विवादित कुरामा किन जाउँ र ? यहाँबाट त उम्किनै पर्ला जस्तो छ । वास्तवमा मन त अवस्था हो, त्यस्तो अवस्था जुन हरेक अवस्था वा अवस्थितिमा भइदिन्छ फरक, कहिलेकाहीं थोरै फरक, कहिलेकाहीं धेरै फरक । त्यही भएर पनि एकछिनमा कति फरक हुन्छ मान्छे, मिनेट अगाडि नचिनेको मान्छे छिनभरमै आत्मिए बन्दा उता वर्षौंदेखि निकै समिपमा रहेकाहरूले मिनेटमै निकै लामो दूरी तय गरेको पनि उदाहरण छन् हामीसँग । रहेछ, यो सब मनको कमाल रहेछ । कहिलेकाहीं अरुको कथा सुनेर हाँस्नुपर्ने यही मनलाई, कहिलेकाहीं अरुकै बारेमा सुनेर रुनुपर्ने यही मनलाई । अरुको मन दुखाउने पनि यही मन, अरुलाई खुशी बनाउन सक्ने पनि यही
मन । अरुको दुःखलाई आफ्नै दुःख सम्झिनेदेखि अरुलाई दुःख दिँदा आफूलाई सुख भएको अनुभूति गर्न सक्ने वा गराउन सक्ने पनि यही मन । यो मन त वडो अजीवको रै’छ । लाग्दछ, यो मन त बडो गजवको रै’छ ।
दिमाग सोच, विचार, गन्थन, मन्थनको लागि चर्चित छ, मन भावना, अनुभूति बुझाइ लागि । कत्तिसम्म फरक छ भने म्याथम्याटिक्स फमूर्ला बुझ्नु दिमागको काम हो भने प्रेमिकाको मनको कुरा बुझ्नु मनको काम । फेरि ओबामाको मन वा लादेनको मनमा आकाश पातालको फरक छ । फेरि रामको मन र रावणको मन कति फरक छ । बुद्धको मनले शान्ति सोच्दा अहिले आइएसएसमा संलग्नहरूको मनले शान्ति कल्पनै गर्न सक्दैन । मन त मन न हो, छिमेकीको मन, परिवारको मन, साथीभाइको मन, जीवनसाथीको मन र आफ्नै मन । जो सबै एकअर्कामा निकै फरक छ, आफ्नै मनमा पनि निकै फरक छ र त्यही फरकले मनको पहिचान छ । हो मन मन नै हो । यो मन त मन नै हो । मन, जो तपाईं हामी भौतिक रूपमा देख्दैैनौं र पनि भन्छौं मन
दुख्यो । मन, दुख्यो भनेर तपाईं जाने कुनै डाक्टर छैन । होस् पनि कहाँबाट, यहाँ मनको कुनै अस्तित्व छैन । वास्तवमा रहेछ त केवल यो मन एउटा भावनाहरूको अस्थिरपञ्जर । हामीले सोचेभन्दा अलि फरक । हामीले बुझेभन्दा अलि अप्ठ्यारो । हामीले देखेभन्दा अलि धमेलिएको । हामीले सम्हालेको भन्दा बेसी नै मात्तिएको । मन, ए मन अब मन भौतिक रूपमा हेर्न सकिने हुन जरुरी छ । जसरी पनि, जुनसुकै हालतमा पनि । जे पनि रोक्ने त यही मन रहेछ ।
सोचेर भ्याएसम्मका, देखेर ठम्माएसम्मका, भेटेर ल्याएसम्मका सबै कुराको सङ्ग्रह छ दिमागमा । देशको इतिहासदेखि विश्वको भविष्यसम्मको आँङ्कलन गर्ने सक्ने क्याल्कुलेटर छ दिमागमा । घरको चिन्तादेखि पढाइको चिन्ता सबै चिन्ताहरू चिन्तन गर्नैपर्नेछ यही दिमागले । नबुझेकालाई कुरा बुझाउन, लेखाउन, पढाउन, सिकाउन, विकाउन, रिझाउन, रिसाउन वा जे जति गर्न पर्नेछ दिमागले सोच्छ । धेरै जसो त दिमागले सोच्न नपाउँदै मनले केही अनौठो गरिदिन्छ कि भन्ने डर । दिमागले नसोच्दै मनले जिब्रोमा ल्याएर केही राख्दिन्छ कि भन्ने डर । त्यसैले पनि भनिएको हुन सक्छ, जिब्रोमा लागेको घाउ सबैभन्दा छिटो निको हुन्छ र जिब्रोले दिएको घाउ सबैभन्दा ढिलो ।

बनाउन खाेजेकाे सम्वन्धकाे नाममा

आब्हान प्रेमको

तिम्रो बारेमा लेख्छु भनेर वसेको हुँ , के लेखेँ , के लेखिँन यसको पहिचान म सँग छैन ।यी शब्दहरु म जो लेखिरहेछु अथवा भनौँ लेख्न गइरहेको छु , त्यो साहित्यको कुन विद्यामा पर्छ वा गैरसाहित्य नै हो , त्यो पनि म जान्दिँन । मात्र यो जान्दछु कि म यो सवै तिम्रो नाममा लेखिरहेछु । 

तिम्रो बारेमा लेख्छु भनेर कलम समात्दै गर्दा ममा पनि उत्पन्न भए अनेकन विचार ,भाव , प्रेम तिमी प्रति । र यस विचमा मैले आफ्नो बारेमा सोच्न सकेको छु , तिमीलाई जोडेर । 

अव म सँग त्यति विचार छैनन , काम मात्र वाँकि छ । 

के बुझ भने मेरा यी कामप्रतिका उद्घोषहरु तिम्रै अगाडी पछाडी दौडेका छन , सम्हाल यसलाई ।

थाहा  छ आज चिसो छ । थाहा छैन , आज चिसो छैन । तिमीसँगको साक्षात्कारले जुन न्यानोपन दिन सकिरहेको छ मलाई , मेरा लागि साएदै सक्ने छन यस्तो गर्न विहानी सुर्यका किरणहरुले । 

अव प्रश्न उठ्छ आफैँमा , म तिमीलाई पत्र लेख्दैछु ? खै

 त । म तिमीलाई के भनेर बोलाँउ ?  मैले बुझे सम्म पत्रमा नाम लेखेरै सम्वोधन गर्दा राम्रो हुन्छ र अहिले भने मलाई तिम्रो नाम के लेखौँ भनेर निर्णय गर्न सकस परिरहेको छ । 

सरी फर द्याट मैले तिम्रो नाम वोलाउन सकिन र अर्काे कुरा म तिमीलाई तिम्रो नामबाट भन्दा पनि तिमी प्रतिको मेरो प्रेमबाट चिनाउन चाहन्छु । के संभव होला ? 

सम्वोधन त खोजौली नी , तिमीले मलाई जे भनेर वा जसरी वोलाउछ्यौ त्यसरी नै मैले पनि वोलाएको छु भनेर वुझ है  । 

दिन १५

रात १६ ( आजको सहित )

घण्टा , मिनेट , सेगेन्ड , क्याल्कुलेटर दवाउ र विस्तारै पुग सेगेन्ड सम्म । 

अव सम्झ, तिम्ले निकालेको हर सेगेन्ड जति छ , त्यति पटक सम्झिएको छु मैले तिमीलाई । के वुझ भने मैले तिमीलाई एक सेगेन्ड पनि विर्सन सकेको छैन , यसको मतलव यहि हो । 

म साहित्यकार होईन , घुमाएर लेख्न सक्दिन । म पत्रकार होईन , सिधा कुरा लेख्न जान्दिँन । र घुमाएरै लेखुँ तिमीले नबुझौली भन्ने डर भो , सिधा लेखौँ , लेख्न मन लाएन । सिधा लाग्दा अलि असुहाँउदो होला ।  तिमीलाई सजिलो पार्नका लागि यो अहिले लेखिरहेका यी सवै वाक्यहरु ‘एभरेज राइटिङ’ हो भनेर बुझिदेउ । 

मैले देखेसम्म दुव्ली , पातली , अग्ली छौ ,हाम्रो गामतिर यस्तो मान्छेलाई लुरे वा लुरी भन्छन ।

अहिले मैले घडिमा कति वज्यो भनेर हेर्न खोजेँ तर विचमा रोकिँए फेरि , किन थाहा छ ? मलाई अवेर हुन सक्छ सुत्नलाई । र म सोच्छु , तिम्रो लागि जे पनि गर्नेछु वा गरिरहेको हुनेछु । मलाई कहिल्यै अवेर हुनेछैन । म तिम्रो प्रेमको जस्तै एउटा निश्चित गति बनाउन चाहन्छु  तिम्रो सम्झनाको । 

तिमीले भन्यौ , ‘मात्रै साथी हौ तिमी मेरो ।’

मैले ‘होईन’ भनिन । 

दोस्रो दिन भन्यौ , ‘यु आर माइ वेस्ट फे्रन्ड ।’

त्यो पनि त मैले ‘होइन’ भनिन नी । 

एक हप्ता पछि सम्म कुरेँ , केहि थप्छौ कि भनेर । थपिनौँ । किन थपिनौ भनेर मैले केहि सोधिन । बरु , मैले आफैँ थप्दिए , ‘पछि अरु थप केहि हुन सक्छु कि ?’ 

तिमीले पनि त ‘सक्दैना’ै भनिनौँ । 

म गलत हुँदो हुँ वा भ्रममा हुँदो हुँ , त्यहि दिन देखि मैले तिमी प्रति मेरो केहि न केहि प्रेम रहेको अनुभुति गर्न थालेको । 

तिम्ले भन्यौ , ‘केहि त लेख ।’

मैले साएद धेरै लेखेँ ।

फेरि मैले भनेँ , ‘मैले लेखेको वुझ्यौ ?’ 

तिम्ले भन्यौ , ‘अलि अलि ।’ 

थाहा छ , लेख्नेहरु आफ्नै वा अर्कैको कुरा भएपनि आफ्नै सम्झेर लेख्छन , वुझ्नेले पनि लेख्नेकै भनेर वुझ्छन ।

म तिम्रो बन्न चाहन्छु , तिम्लाइ आफ्नै भन्न चाहन्छु । थाहा छैन मैले यसको लागि के के गर्नुपर्छ वा के के गर्नपर्दैन ? तर जे जे गर्न पर्नेछ त्यो गर्नेछु र जे जे गर्न पर्नेछैन , त्यो गर्नेछैन । किन ? भनौली , प्रेम गर्छु नी त । 

तिमी आयौ , फेरि आयौ र आइनै रह्यौ ।

र भन्न सक्दछु म , अव तिमी आएको हेर्ने , देख्ने र महशुस गर्ने लत वसेका छ म मा , एडिक्ट भनुँ न तिम्रो आगमनको । तिमी गयौ भने , फेरि गयौ भने र आँउदै आइनौ भने , मेरो हालत के होला भन त , एकदम खराव , अत्यन्त खराव ,सवैभन्दा खराव । 

म भइरहेछु सुयोगविर जस्तो जहाँ उसले सकम्वरीलाई देखाउन खोजेको प्रेम जस्तै गरेर प्रेम देखाउन खोज्दैछु भ तिमीलाई तर हेर न पारिजातले च्वाट्टै चुडिँदिइन शिरिषको फुल र विदा गरिदिईन सकम्वरीलाई । अहँ म यस्तो त सोच्न पनि सक्दिन । सोच्दछु त्यस्तो इन्डिङ चाहिँदैन मलाई । म फर्किन खोज्छु सुयोगविरको भुमिकाबाट । 

म तिम्रो लागि अतित बन्न चाहन्छु , समर लभको जसलाई उसले सवैभन्दा बढी प्रेम गरेकि साया टाढिन्छ सम्बन्धबाट अकस्मात । उ पुग्दछ , ओश्लो उसैको खोजीमा  । बुझन म अतित वन्न खोजे पनि तिमीलाई साया वनाउन चाहन्न , मात्र बनिदेउ तिमी मेरो प्रेमिका , रहिदेउ मेरै निकट , र वचाइदेउ मेरा आशा , अपेक्षा र भविष्य जो मैले तिमी प्रति नै समर्पण गरेको छु ।

मैले तिमीलाई देखेको छैन प्रत्यक्ष , अझँ तिम्रो आवाज त प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष कुनै पनि तरिकाले सुनेकै छैन । कमसेकम तिम्रो आवाज सुन्नबाट तिमीले वन्चित गरेकि छौ , यसमा तिम्रो ध्येय के थियो वा छ ? म जान्दिँन । यतिमात्र जान्दछु , आजसम्म जतिपनि व्यक्तिका जतिपनि आवाजहरु मैले सुनेका छु वा मसम्म आइपुगेका छन , त्यसको भन्दा बढी भार महशुस गरेको छु मैले तिम्रो आवाज विहिनताबाट । एकदम गहिरो ,गहिरो ।

तिमी टाढा छौ । मैले तिम्लाई चाहेर वा बढी नै चाहेर  पनि भेट्न सक्दिँन तत्काल । टाढा छौ नी तर थहा छ यो पटक पनि म वस्नेर तिमी वस्ने दुइटै सहरमा फुलहरुको कारोवार बढेको छ , कारोवारीहरु बढेका छन । तिम्रो बारेमा जान्दिन तर यो शहरमा वेच्न राखिएका गुलावहका फुलहरुको म अहिले पनि ग्राहक बन्न सकिन । मलाई मन नै पर्दैन के गुलाव । मेरो लागि तिमी नै गुलाव हौ भनेर मैले सोचिसकेपछि म तिमीबाहेक अरुलाई मन पराउन वा प्रेम गर्न सकुँला त ? र म गुलाव तिम्रो पु¥याउन पनि सक्दिँन । 

म परिभाषा दिनलाई पढेँ , दिएर पास भएँ । म अर्थ लगाउन स्कुल गएँ , अर्थ लगाएर फर्केँ । फेरि म हिसाव सिक्न क्याम्पस गएँ , सिकेर फकिएँ । जे गर्न गएँ , त्यहि गरेर फर्केँ । तिमी पहिलो थियौ जसको नजिक म पुग्न सकेँ , प्रेमिल आशाका संभावनाहरु लिएर तर फर्कन सकेको छैँन हेरन , जुनसुकै होस परिणामका कुम्लोहरु बोकेर । म त्यतै अड्किएँ , तिमी भएतिरै , तिमी तिरै , तिम्रो बुझाई तिरै , तिम्रो आवरणतिरै । तिमीले अड्काएर राख्यौ थाहा नपाएरै । अनुभव गर त , कुनैपनि फरक फरक अवस्था र आवरणमा म छु तिम्रै वरिपरि , मात्रै वरिपरि । 

र भगवान् पनि निर्दोेष छैनन्

अल व्याड थिङ ह्यापन्ड विकज अफ गड । हामी सबै यही भन्छौ, यहाँ जे नराम्रो हुन्छ, त्यसमा भगवान दोषी छन् । कतिले भगवान्को साटो भनिदिएको हुन सक्छन् कि भाग्यले नै साथ नदिएको हो । हामी किन छौं ? किनभने यहाँ हाम्रो अस्तित्व छ र यहीं रचिएको छ हाम्रो जीवन । हामी यहाँ हुनुपर्ने बाध्यात्मक परिस्थिति छ र यदि यी चाहनाहरूबाट उन्मुक्ति खोज्ने हो भने जीवन नरोजे हुन्छ हामीले । थोमस एल्वा एडिसनले भन्थे, ‘दिएर इज नो सव्सिच्यूट अफ हार्डवर्क’ । हुन पनि हो, कडा परिश्रम बाहेक अरु विकल्प नै छैन । अझ के पनि हो भने ‘दिएर इज वन्ली वन अल्टरनेटिभ अफ लाइफ, द्याट इज डेथ ।’ जीवन नजिउन खोज्नुको एकमात्र विकल्प जीवनको समाप्ती हो ।  हरेक मान्छे जुनसुकै हालतमा मर्न चाहदैन र मर्न नचाहनुको अर्थ हो जीउन खोज्नु । हामीले जीउन खोजेको जीवनको कग्निटीभ डिसोनेन्स 

(मानसिक विरोधाभाष) बडो अचम्मको छ । हामी यही रहनुपर्छ जहाँ रहन पर्नेछ वा रहनु अनिवार्य छ । मन त कसैको पनि कहिल्यै एकनाश हुँदैन कसैप्रति, बदलिन्छ वारवार जति तपाईं बदलिन चाहनुहुन्छ वा सक्नुहुन्छ । कहिले काहीं तपाईंले चाहेभन्दा बढी बदलिनुहुन्छ तपाईं र त्यतिबेला तपाईंलाई लागेको हुनुपर्छ, ‘यो सब भाग्यको खेल हो ।’ मलाई अनि सबैलाई, यो संसारका सबै मानिसलाई लाग्ने त्यही हो, राम्रा कुराहरू सबै हाम्रो प्रयत्नबाट भएका हुन्छन् र जति नराम्रा कार्यहरू हामीबाट हुन्छन्, हामी सोच्छौं, त्यो सब नियतको खेल हो । भाग्यले हामीलाई साथ दिएकै होइन । मैले उल्लेख गर्न खोजेको यही हो, हाम्रो मस्तिष्क किन हाम्रा सकारात्मक प्रतिफलहरू वा प्रगतिको जश मात्र लिन खोज्छ । र नबुझेको कुरा पनि यही हो किन मान्छे आफैबाट घटाइएको घटनाबाट सृजित नकारात्मक परिणामको जिम्मेवार भाग्यलाई वा नियतलाई वा ईश्वरलाई वा अरुलाई ठान्छ । साँच्चै 

(अ) विवेकशील छ मान्छे कमसेकम आफ्नो मामलामा ।

अब्दुल कलामः एक अपवाद

भारतका एक पूर्व राष्ट्रपति एपिजे अब्दुल कलामको गतवर्ष निधन भयो । खासगरी विद्यार्थी जगतका लागि संसारकै एक उत्कृष्ट प्रेरणा मानिने अब्दुल कलाम जो भारतमा ‘मिसाइल मेन’ भनेर चिनिन्छन्, उनको एक घटना निकै चर्चित छ यो माथि उठाइएको मामिलामा । भन्न खोजेको, मानिसहरूले सफलताको श्रेय आफूले लिने तथा असफलताको कारण अरुलाई नै देख्ने जो प्रवित्ति आम मानिसमा हावी छ वा देखिन्छ, त्यसको ठ्याक्कै विपरित थिए कलाम । प्रसङ्ग छ, जब अब्दुल कलामको नेतृत्वमा भारतमा मिसाइल निर्माण तथा विकासको क्रम चलिरहेको थियो, त्यतिबेला मिसाइल निर्माणको प्रयास सुरुवातमा असफल भएको थियो । त्यो असफलतालाई लिएर अनेक टिकाटिप्पणी उठाइएको  थियो र भारतीय मिडियाले जसले आवश्यकता भन्दा बढी नै आलोचना गर्न खोज्दछन् , मिडियाले उनको टिममा सहभागी धेरै वैज्ञानिकको कडा आलोचना गरेका थिए । त्यो मिसाइल निर्माण असफल हुनमा पूर्ण रूपमाती वैज्ञानिकहरू दोषी हुन् भन्ने मिडिया तथा अन्य व्यक्तिको निश्कर्ष थियो सायद । तर जब पत्रकारको समक्ष अब्दुल कलाम पुगे र उनले आफ्नो टीममा रहेका वैज्ञानिकहरूको आलोचना भएको थाहा पाए, त्यसको डटेर प्रतिकार गरे । 

स्पष्ट रूपमा भने कि, ‘हामी जे जति रूपमा असफल भएका छौं, त्यो सम्पूर्णको दोषी म छु । म नेतृत्वकर्ता हुँ र यो असफलताको जिम्मेवारी त मैले लिनुपर्दछ । तपाईंहरू किन त्यसै यी मैले जे गर्न लगायो त्यही गर्ने वैज्ञानिकहरूको आलोचना गर्नुहुन्छ ? कति सक्नुहुन्छ मेरो आलोचना गर्नुस् ।’ त्यो सुनेर मिडियाका मान्छे अवाक भए । र इतिहासमा त्यसपछि कहिल्यै पनि अब्दुल कलाम र उनको टीम आलोचित हुन परेन । त्यसपछिको प्रयासमा उनीहरू सफल भए र मिसाइल निर्माण सम्पन्न भो । फेरि भारतीय मिडियाका व्यक्तिहरू आए र तिनीहरूले अब्दुल कलामको जयजयकार गर्न थाले । यसको प्रत्युत्तरमा अब्दुल कलामले भने, ‘तपाईंहरू नै होइन जसले अघिल्लोपटक हाम्रो टीम मिसाइल निर्माणमा असफल हुँदा यी वैज्ञानिकहरूको आलोचना गरेको ? अनि आज चाहिँ सफलताको श्रेय मलाई दिँदैहुनुहुन्छ ? यो जति सफलता प्राप्त भएको छ, यो सबै उहाँहरूको कारण सम्भव भएको हो । यसमा त म मात्रै सहयोगी हुँ र यस कार्यका लागि मैले उहाँहरूलाई उत्प्रेरित मात्र गरेको हुँ ।’

हरेक मान्छे कलाम जस्तो बन्नै सक्दैन । अझ भन्दा त अधिकांश मान्छे कलाम जतिको बन्न सक्दैन र त्यसैले पनि कलाम–कलाम जस्ता बन्न सकेका हुन् । भारतीय समुदायमाझ मात्र नभएर सारा संसार भरी उनको गुणगान गरिन्छ । यसको थप अर्थ के लाग्छ भने, तपाईं अरुभन्दा फरक अझ लगभग भन्दा फरक बन्नुहुन्छ भने समय तपाईंकै पक्षमा हुनेछ, जसरी समय एपिजे अब्दुल कलामको पक्षमा थियो ।

हाम्रा सोचहरूले निम्ताउने आशा, आशाहरूका बलहरूमा हुने कर्म  सधैं हाम्रो लागि सकारात्मक हुन्छन् र जब त्यसको परिणाम हामी भोग्छौं वा महसुस गछौं, त्यसबाट त्यसको स्वामित्व बदलिन्छ । राम्रो र सोचेजस्तै नतिजा आयो भने त्यो कर्मको फल हो, त्यो हाम्रो मेहेनतको उपज हो भन्ने हामी सोच्दछौं र त्यही कर्मले दिने फल आफू प्रतिकूल भयो भने नि त्यो हाम्रो कारण होइन, सारा भगवानको कारण वा हामीले विश्वास गरेको कुनै दैवीक शक्तिको आडमा भइरहेको छ र यसमा हामी कत्ति पनि दोषी छैनौं । फेरि पनि भनें, हो हामी मानिसहरू साँच्चै (अ) विवेकशील छौं । 

गीतामा कृष्णको भनाइलाई सारा हिन्दु धर्मावलम्बीहरू प्रेरणाको स्रोत मान्दछन् । उनका प्रत्येक भनाइहरू जीवन जिउने आधार भएका मान्दछन् केही मानिसहरू  । ‘यो संसारमा जे जति राम्रो छ वा भएको छ वा भएको थियो वा भएको हुनेछ, त्यो सब मेरो कारण नै हुनेछ’ भनेर कृष्णले आत्मालाप  गरेका छन् गीतामा । अनि यो संसारमा जति नराम्रो हुन्छ, त्यसको जस कसले लिने नि ? हामीले नराम्रा प्रतिफल सबै भाग्य वा भगवान्को कारण भएको भन्छौं । भगवान स्वयम् आफू यो संसारमा राम्रो काम गर्नका लागि मात्र अस्तित्वमा रहेको जिकिर गर्छन् । हामीले भगवान्लाई दोष लगाउने, भगवान्ले आफूमा कुनै दोष नरहेको भन्ने, खास त्यहाँ कसले झुट बोलेको छ । यी दुवै सत्य हुनै सक्दैन र यी दुवै झुट पनि हुन जटिल छ । साएद यहाँ पनि मान्छेहरू भगवानको 

(अ) विवेकशीलता देख्दा हुन्, अरुलाई दोष थुपार्ने वानी जो परेको छ र यदि भगवान् छन भने उनले पनि त्यही देखेका होलान्, यो सबै मानिसहरूको (अ) विवेकशीलता हो ।

गीताबाट कृष्ण जोगिन्छन्, महाभारतबाट पाण्डव, रामायणबाट राम । वाइवलमा जिसस क्राइस्ट आफूले गरेको कुनै पनि काम गलत नहुने बताउँछन् । कुरानमा पनि सायद त्यस्तै लेखिएको होला । सबै भगवान् मानिएकाहरूको कुरा एउटै हो, उनीहरू जे गर्छन् राम्रै गर्छन् । हामी सबैको भनाइ पनि एउटै हो, यो संसारमा हामी जति पनि असहज स्थितिको सामना गरिरहेका हुन्छौं वा गर्न परेको हुन्छ, त्यो भाग्यको उपज हो वा यसमा पूर्ण रूपमा भगवानको हात छ ।

अन्तिममा भन्न सकिन्छ, मानिस भगवानभन्दा बाठा छन् र भगवान् मानिसभन्दा बाठा छन् । वास्तवमा दुवै वाठा छन् । र उनीहरूको बाठो बन्ने जुनसुकै तयारीहरू किन नहुन, ती सब दोषबाट उम्कने उपाय मात्रै हो । जे भए पनि यी दुवै दोषी छन् र निर्दाेष पनि छन् यी दुवै । अर्थात् जे भइरहेको छ वा जे हुनलाई जे भइरहेको छ, त्यो त्यही हालतमा त्यो गर्नेलाई जे महसुस गरेको छ, त्यहाँसम्म सही छ । उसले गलत सम्झे गलत छ । सोचमै भरिएको छ सबै, अडिएको छ सबै । मान्छे भएकै हुनाले मैले पनि भन्नै पर्ने हुन्छ र भगवान् पनि निर्दाेष छैनन् ।

एउटा प्रेरणादायी सुरुवात : कन्र्भसेसन क्लव

केहि समय अगाडीको एक शनिवार दिँउसो १ वजे म अमेरिकन कर्नर , सुर्खेत पुग्दा एउटा कोठाभरी भरिएका युवाहरु एक आपसमा कुरा गर्दै थिए । उनीहरुको कुराकानी सामान्य कुराकानी भन्दा फरक थियो ,यस अर्थमा कि उनीहरु अँग्रेजी भाषामा कुरा गर्दै थिए । त्यसमा म पनि सामेल भएँ । मलाइ पनि अव उनीहरुले जस्तै गर्नु थियो । जानी नजानी अँग्रेजी वोल्न सिक्नु थियो । त्यसपछि म पनि त्यहाँको नियमित सदस्य बनेँ ।
म त्यहाँ पहिलोपल्ट पुगेको करिव तीन महिना भइसकेको छ , हरेक शनिवार दिँउस १ वजे अमेरीकन कर्नरमा विभिन्न क्षेत्रका युवाहरु जम्मा हुन्छन , विभिन्न विषयमा कुराकानी गर्छन , विचार तथा समाचारको साटासाट गर्छन । उनीहरु त्यहाँ नेपाली भाषा प्रयोग गर्दैनन । अँग्रेजी भाषाले वर्तमान समयमा विश्वव्यापी भाषाको रुप लिइसकेको छ । अँग्रेजी भाषामा कमजोर भएकै कारण युवाहरु विभिन्न अवसरबाट वन्चित हुन परेको छ । उनीहरु सवैको एउटै मत छ , उद्धेश्यको विषयमा ।
‘भाषाकै कारण कोहि पनि युवा कुनै पनि अवसरबाट वन्चित हुन नपरोस भनेर ‘इन्लिंस कन्र्भसेसन क्लव’ सुरु गरेका हौँ ’ , क्लवकी संयोजक उषाकिरण तिवारीले भनिन । ‘हामी सवै अँग्रेजीमा कमजोर छौँ र यस्तै कमजोर रहि रहन भने चाहदैनौँ । हामी हाम्रो अँग्रेजी भाषा सुधार भएको हेर्न चाहन्छौँ भने सुरुवात हामी आफैँबाट किन नगर्ने ?’  तिवारीले थपिन । ‘यसको लागि अमेरिकन कर्नरको भुमिका कस्तो छ ?’ भनेर मैले सोधेँ । तिवारीले जवाफ दिइन ,   ‘यसको लागि अमेरिकन कर्नर र अमेरिकन कर्नरका प्रतिनिधी हृदयेश केसिको निकै ठुलो सहयोग छ । हरेक शनिवार हामी त्यहाँ जम्मा भएका छौैँ , छलफल गर्न पाएका छाँै र आफ्नो अँग्रेजी सुधार गर्न खोजिरहेका छौँ । हामीले यो अवसर आफैँले सृजना गरेका छौँ र महत्वपुर्ण भुमिका अमेरिकन कर्नरले खेलेको छ ।’
  कुराकानी अनौपचारिक हुन्छन । स्थानीय देखि अन्र्तराष्ट्रिय क्षेत्र सम्मका विभिन्न मुद्धाहरुमा सवैले आफ्नो विचार राख्छन , अरुको विचार सुन्छन , त्यसैमा प्रतिक्रिया जनाँउछन । कार्यक्रममा नियमित सहभागिता जनाइरहेका सुर्खेत मोडेल कलेजमा अध्ययनरत गणेश ढकालले आफुहरु यस्तो अवसर पाँउदा अत्यन्त खुशी लागेको बताए । ‘अँग्रेजी वोल्ने कुरा त छँदै छ अँग्रेजी भाषा नै मातृभाषा भएका व्यक्तिहरुको उपस्थितीले यो कार्यक्रम अझैँ उत्कृष्ट हुन सकेको छ जस्तो लाग्छ ’, ढकालले भने । कोपिला भ्यालीमा भोलेन्टिएर रहेकी अमेरिकाकी टेरि पनि हरेक शनिवार अमेरिकन कर्नर आउँछिन , युवाहरुसँग कुरा गर्छिन , आफ्ना कुरा राख्छिन ।
केहि समय अगाडी कन्र्भसेसनकै सिलसिलामा ‘तपाईलाइ यो कार्यक्रम कस्तो लागिरहेको छ ?’ भनेर प्रश्न गर्दा उनले भनिन , ‘साच्चै नै यो मेरो लागि निकै उत्साहको कुरा हो  । म यहाँ आँउछु , तपाईहरुसँग कुरा गर्छु , तपाईहरुबाट यहाँको बारेमा धेरै जान्ने मौका पाँउछु । यो निकै राम्रो पहल हो भन्ने मलाई लाग्छ । ’
अहिले विभिन्न स्कुल कलेजमा पढ्ने युवाहरु त्यस क्लवको सेसनमा सहभागी हुन्छन । ‘अवको तपाइहरुको लक्ष्य के छ ?’, मैले क्लवकी संयोजक उषाकिरण तिवारीलाई सोधेँ ,उनले भनिन , ‘यस्तै किसिमका कार्यक्रम गर्ने गरि यहाँका स्कुल कलेजमा पनि यस्तैे क्लव बनाउने वारे सोचिँरहेका छौँ । यसको लागि हामीले पहल थाल्नेछौँ ।’
   अमेरिकन कर्नर , सुर्खेतका प्रनिनिधी हृदयेश केसि पनि यो कार्यक्रमबाट निकै उत्साहित छन , ‘यो कार्यक्रम ती सवै व्यक्तिहरुको लागि साझा अवसर वन्न सक्छ जो अभ्यासद्धारा अँग्रेजी सिक्न चाहन्छन ।’ उनले समय समयमा विभिन्न अतिथीहरुलाई पनि उक्त कार्यक्रममा निम्ताइने र युवाहरुको कुराकानी गराउने गरिएको वताए ।
   केहि समय अगाडी सुर्खेत उधोग वाणिज्य संघका अध्यक्ष प्रकाश अधिकारी पनि त्यहाँ पुगे । उनीसँग युवाहरुले विभिन्न विषयमा जिज्ञासा राखे । अधिकारील व्यापार क्षेत्रका तथा अन्य विभिन्न विषयमा सहभागी युवाहरुसँग कुराकानी गरे । समयसमयमा विभिन्न किसिमका भिडियो तथा स्लाइडहरु हेर्ने र त्यसमा अन्र्तक्रिया गर्ने गरेको केसिले बताए ।
  अमेरिकन कर्नरको प्रशंसायोग्य सहयोग र जोशिला युवाहरुको आँटले आफ्नो लागि आफैँ केहि गर्न सकिन्छ भन्ने उदाहरण भएको छ , ‘इन्लिंस कन्र्भसेसन क्लव ।’