सल्लाघारीको भिरैभिर (संस्मरण)

''केहि मिठो  वाल्यकाल ,केहि आफैमा विश्वास गर्न नसकिनै आफनै समय ।। केहि समय अगाडी साझा विसौनी दैनिकमा छापिएको यो संस्मरण ”

दिनेश गौतम

‘भिरालो बाटो, चिप्लो माटो, लड्दै पड्दै आएका हामी !

                 हाम्रो उमेरभन्दा ठ्याक्कै दोब्बर उमेरको ठूलो पानीको मुहान पल्तिरको रामेले भन्थ्यो । हामी सुन्थ्यौं, जब सुन्थ्यौं अनि हामीले सारा भन्ज्याङ्ग सुसेल्ने गरी चिच्याउनुपथ्र्यो,  ‘भइली, भइली’ । हामी स–साना भनिएका चिरविरेहरूलाई त्यहाँ नाँच्नका लागि लगिन्थ्यो ठूला भनिएकाहरूबाट चिच्याउनका लागि र हामी पनि मजैले चिच्याउँथ्यौं ।
                भैलोको टोली कतिसम्म उत्कृष्ट हुन्थ्यो भने एउटा निगांलाको लठ्ठी समातेर च्यातिएका पुरानो झोला सिदा उठाउनको लागि बोकाइन्थ्यो, मादलको नाममा फुटेका ड्रम समातेर । अनि राम्चेखालोको तिरैतिर सात जनाको जम्भो भैलो टोली बृहत भैलो कार्यक्रमको लागि यात्रा सुरुवात गथ्र्याैं । त्यो यात्रा हाम्रो लागि निकै महान रहन्थ्यो । 

                 दिउँसभरी गाउँ डुलेर साँझपख डाँडामा उत्रिँदा गाउँका डुलुवा कुकुरको भन्दा बेहाल हुन्थ्यो शरीर । झोला खाली हुन्थ्यो, झोलामा हाल्न भनेर पाएको दुई÷चार मुठ्ठी मोटा चामल भगवान्का नाममा पेटभित्र हालिन्थ्यो, भोकले सही नसक्नु भएपछि के गर्नु त ? हामीले जिम्मेवारी पूरा गथ्र्यौं नाचेर, गाएर, चिच्याएर, भारी बोकेर । र, त्यसको ज्याला स्वरूप साँझ पिपलडाँडाको चौरमा ज्याला प्रदान गरिन्थ्यो, एक रूपैयाँ । 

                   महिनामा एक चोटी मात्रै जम्माजम्मी पाँच रूपैयाँको मुख देख्न पाउने हाम्रो लागि त्यो विशेष अवसर हुन्थ्यो र एक रूपैयाँको ढकमा आफ्नो दिनभरको परिश्रम बोध गराएर मन खुसी बनाउँदै लाग्थ्यौं, तेर्सैतेर्सै । पर पुगेपछि एउटा पुरानो बाँसघारी आँउछ । के बाँसघारी भनुँम्, केटाकेटी तर्साउने ठाउँ भन्दा पनि हुन्छ । 

                      अँझ के केटाकेटी भन्नु म आफै त्यो महान बाँसघारीबाट उत्पीडित एक बबुरो थिएँ । कहिले काहीं त लाग्थ्यो जाउँ र फाँडिदिउँ त्यो बाँसको झ्याङ्ग, बनाउँसम्म बल खेल्ने ठाम  र खेलुँ बाका पुराना च्यातिएका मोजा गुटमुटाएर बनाएको गौरवशाली बल तर यो सबै मैले सोच्न बाहेक केही गर्न सक्दिनथें ।

                       न त्यो बाँसघारी मेरो थियो त त्यो मेरो बाँसघारी सखाप पार्ने मेरो क्षमता नै थियो । आधा किलोको ठूलो बञ्चरो उचाल्दा तीनपटक लामो सास फेर्नुपर्ने जो अवस्था थियो, बस मनको लड्डु घ्यूसँग खाने बस्ने ।
गाउँको वरवर डाँडामा तेर्साे बाटो छ । बाटो भन्दा उपल्लो पाखोमा अधिंकाश खरले छाइएका घरहरू छन् भने वल्लो पाखोमा सल्ला घारी । सल्लाघारीबाट सिधैं तल झरेपछि धाइराघारी आउँथ्यो । धाइराघारीको बीचमा मडेलाको घारी  थियो त्यतिबेला तर अहिले त धेरै समय भइसकेको छ । 

                            वर्षेनीको ढडेलो र दाउरा अभियानले त्यो छ वा छैन  थाहा भएन मात्रै त्यो मडेलाको गाँजको याद छ, मसित । खासमा मडेलालाई फलफूल मानिएको मात्र हो न कि त्यसमा कुनै ‘फलफूलीय’ विशेषता होस् । जरैजरा भएको रुखमा चढिन्थ्यो, झरिन्थ्यो, पर पुगिन्थ्यो, वर आइन्थ्यो तर त्यो टिपेर प्वाक्क मुखमा हाल्न कहिल्यै मन लागेन । 

                            कहिल्यै हालियो भने खाएको भन्दा धेरै बाहिर फाल्नुपथ्र्यो । हाम्रो लागि एउटा घातक फलफूल थियो त्यो खाउँ सुख छैन नखाउँ झन् सुख छैन । बी डेन्जरस टु अस, अ हार्मफूल थिंग्स !

‘जोगी, आज दिउँसभरी कहाँ गइस् ?’ 
                  सम्झाँझै आकाशमा जुनदेखि नै पाएको हुँदैनथ्यो, एउटा आवाज मेरो वरिपरि बोलिरहेको जस्तो लाग्थ्यो । आवाज जुन म कहिल्यै सुन्न चाहिन त्यतिबेला तर बिडम्वना त्यो दिनहुँ दोहोरिन्थ्यो । त्यो मैले गरेको सत्कर्मको पुरस्कार थियो । 

             एक हिसाबले भनौं न म यो आवाजसँग यति त्रसित थिएँ कि बालखका कति समय यही आवाज सुनेकै भरमा बुढीआमाले घर्तीबाकोमा सातो फुक्न लगेकि हुन् र म दुइ÷तीनदिन ओछ्यानमा बिरामीको रूपमा चकचक गरिरहेंको हुँ । बिरामी हुनुको पनि आफ्नैमा आनन्द थियो, कम्तिमा बिरामीको निहुँमा गुण खान पाइन्थ्यो । बिहान गुण खाइयो भने बेलुकैसम्म हात चपाइरहिन्थ्यो । 

                  बडा झपारो पाइन्थ्यो त्यतिबेला । रिस कतिसम्म उठ्थ्यो भनें बाले पिटेको निउँमा गोठको अथारोमा घर छाउन राखेको खर र भैंसीलाई हाल्न राखेको परालको डल्लोभित्र बिलाइन्थ्यो साँझका एक दुई घण्टा । बालाई डाल्नु निकै गौरवशाली लाग्थ्यो आफूलाई ।

              पिटेको रिसमा परालमा र खरमा सुतेको एकदुई घण्टा पनि उपियाँ र किराहरूको संक्रमण बढेपछि लुरुलुरु लाग्नुपथ्र्यो बुढी आमैको कोठातिर तर पनि न जीवन निराश थिएन । सायद त्यो समय वर्तमान थिएन ।

‘ऊ त्यो डाँडाबाट ढुङ्गा पल्टाउने को हो हँ ? ’

                            पिपलको रुखभन्दा तल्तिरको ठूलो ढुङ्गाबाट भैंसीवानको चौरतिर ढुङ्गा पल्टाउने र त्यसबाट आनन्द लिने सोख हुन्थ्यो हाम्रो । गाउँमा भर्खर–भर्खर ट्याक्टर, जीपहरू गुड्न थालेका थिए । गढीको डाँडाको माथिबाट तल बाटामा ढुङ्गा फालेर बाटो रोकिन्थ्यो जब ट्याक्टरबाट खलासी झरेर हाम्लाई लखेट्थ्यो, त्यस पनि सल्लाघारीको ओरालो भीरमा पिरलमा चिप्लदै नाकपानी पुगिन्थ्यो । 

                      नाकपानी पुगेपछि मात्र मास्तिर हेरिन्थ्यो अनि फेरि साँझसम्म घर पुग्ने दैनिकी नै थियो । त्यो गढीको ऐतिहासिक ढुङ्गाहरू हराउनमा केही न केही  रूपमा हाम्रो पनि हात छ । हामी डन थियौं, डाँका थियौं, हिरो थियौं, खतरानाक थियौं आफैमा, गाउँका अरुले त पत्याइदिए पो हामीलाई । यदि पत्याइदिएको भए त्यतिबेलै आमाको पुरानो च्यातिएको धोतीको एक सुर्काे टाउकोमा बाँधेर हात मुठी पारेर हिँडिन्थ्यो होला, आफूलाई बडो क्रान्तिकारी भन्दै जस्तो कहिले काहीं साँझ पिपलडाँडाको चौरमा हामी फुच्चाफुच्चीले देख्थ्यौं । 

                     धेरै वर्षपछि मात्र थाहा भयो ती त देश बनाउन हिँडेका क्रान्तिकारी रहेछन् । मात्रै त्यति हो तल बुढो मान्छे घाँस काट्न लागेको देख्दादेख्दै डाँडाबाट ढुँगा पल्टाएर भाग्ने यिनै हुन भनेर सबैले चिन्थे । अनि त्यो खवर राष्ट्रिय प्रसारण लाइनबाट घर पुग्थ्यो । 

                      तत्कालै साँझ पर्न नपाउँदै अझ म घर पुग्नासाथ समाचार वाचन सुरु हुन्थ्यो, कति भयानक समाचार वाचन भने त्यही समाचार सुनेरै बिरामी हुनुपरेको अवस्था हुन्थ्यो । समाचारको बीचबीचमा विज्ञापन पनि बजाइन्थ्यो । विज्ञापनको केन्द्रविन्दु भने प्रायः ढाड र गाला हुनेगर्थे । विज्ञापनका डाइरेक्टर बा थिए भने निर्माता आमा ।

                  धेरै समय विज्ञापन र समाचारको श्रृंखला बन्द हुन्थ्यो मात्रै त्यो दिनलाई । फेरि अर्काे दिन समाचार सुन्न जरुर पथ्र्यो । लाग्छ, त्यही विज्ञापनले कहिल्यै पछाडि फर्किन पारेन, आजसम्म पनि । धन्यवाद डाइरेक्टर बालाई ।
गुराँस फुल्ने याम आउँथ्यो । चौध इन्चको सादा टिभीका रंगीन दुनियाँका फिलिम हेर्ने याम आउँथ्यो । निखिल उप्रेति बनेर कान्लाबाट हाम फाल्ने याम आउँथ्यो । मडेला पाक्ने याम आउथ्यो । तिजु पाक्ने, काफल पाक्ने, चुत्रो पाक्ने, मेल पाक्ने याम पनि आउँथ्यो । गुह्य खोलाको चारवटा ढुङ्गाको वरिपरि पौडी खेल्ने याम आउँथ्यो । 

                  बाँदर हेर्ने निहँुमा पौडेलको काँक्रा चोरेर खाने याम आउँथ्यो । बनको छेउमै लगाएको अचार्जाको पिँडालु चोरेर मेलडाँडाको ठूलो ढुङ्गामा आगो बालेर पोलेर खाने याम आउँथ्यो । 

                  अनि त्यही आगो सल्केर वनको माथिल्लो पाखो डढेलोले सखाप हुदाँ पिपलडाँडाको बरको रुखमा बसेर गाउँलेले आगो निभाएको रमिता हेर्ने याम आउँथ्यो । गाउँलेहरू आएर सोध्थे,
‘यो आगो कस्ले लायो ? देखेथ्यौकी ?’
बरको रुखमाथि बसेर बडो सानदार गफाडी भइन्थ्यो र भनिन्थ्यो,

‘तल बजारतिरबाट गुराँस टिप्न आएकाले चुरोट सल्काएर फाल्देका हुन् । हाम्ले यस्तो नगर भन्दा मानेनन् । आगो सल्काएर भागे, ऊ तल त्यो नाकपानीसम्म त लेखेट्यों हामीले ।’ 

                    उनीहरू खितित हास्थे, साएद उनीहरूलाई हाम्रो भाग्ने र भगाउने क्षमताको बारेमा राम्रो ज्ञान थियो । फेरि यस्ता यामहरू कतिसम्म सस्ता भने यिनीहरू वर्षको लगभग समय आइनै रहनुपथ्र्यो । यिनीहरूलाई मैले घरमा समाचार सुनेको हेर्न रहर लाग्दो हो, मेरो मन नहुँदा–नहुँदै पनि यिनिहरू आइनैरहे । सम्झन्छु ती त्यतिधेरै यामहरूले एकैपल्ट बिर्सिए मलाई, अहिले त यिनीहरूलाई समाचार सुन्न मन लाग्दैन रहेछ । 

                     लौ न समाचार नसुनेको धेरै भयो, केही न केही समाचार सुन्ने बहाना बनाइदेउ ।
फूल फुल्थ्यो । झथ्र्यो र तर पनि फेरि फुल्थ्यो र फेरि झथ्र्याे । ती फूलहरूले गाँसे जस्तो गर्थे बालाप्रेमका सुगन्धित मालाहरू ।

                   कति फूलहरू माला बनेर चुँडिन्थे, कति फूल भने माला नबनेरै बोटबाटै झर्नुपथ्र्यो । त्यता फूल फुलिरहे । यतातिर त फुल्नै बिर्सिए । त्यतिबेला लाग्थ्यो, त्यो माथिको आफ्नै डाँडामा लालिगुँरासको झोप्पाहरूमा झाँगिएको त्यो बालप्रेम सहरिया प्रेमकल्पहरूको आगमनसँगै बिग्रह हुनेछ तर भएन । 

                     किन पनि भएन भने त्यो लालिगुँरास डाँडामा झाँगिन कहिल्यै छाडेन र यो निर्मम र कठिन सहरिया परिवेशमा कहिल्यै लालिगुराँस फूलेको देखिएन । सम्झिनु परेको छ ती फूलको इतिहासले जसले लेखाए दुई–चार वटा अक्षरहरू यतै कतै पनि । 

              त्यसैले यी अक्षरहरू गौरवका कुनै गाथा होइनन् मात्रै हुन केबल पछाडि फर्किंदाका तस्बिरहरू । त्यस्ता तस्बिर जुन तस्बिरहरू सजाएर राख्न फ्रेम कहिल्यै बनेन् वा भनौ बनाउन सकिएन  ।